1․ Որո՞նք են աշխարհագրության ուսումնասիրության նպատակը, օբյեկտը, առարկան և խնդիրները։

Աշխարհագրական հետազոտությունների օբյեկտներից են երկրագնդի
աշխարհագրական թաղանթը, նրա ոլորտները, դրանց կառուցվածքն ու
փոխազդեցությունը, մայրցամաքները, տարածաշրջաններն ու երկրները և այնտեղ
կատարվող երևույթները:Աշխարհագրության խնդիրն է ուսումնասիրել բնությունը, հասարակությունը։

2․ Ո՞րն է սխալ․

   Բնական աշխարհագրության ճյուղ է․

1․ Ֆիզիկական աշխարհագրությունը․

2․ Քաղաքական աշխարհագրությունը

3․ Մայրցամաքներիև օվկիանոսների

4․ լանդշաֆտագիտությունը

3․ Ո՞րն է ճիշտ․

Հասարակական աշխարհագրության ճյուղ է․

1․ Ֆիզիկական աշխարհագրությունը․

2․ Քաղաքական աշխարհագրությունը

3․ Հնէաշխարհագրությունը

4․ Լանդշաֆտագիտությունը

4․ Ո՞րը երկրի առաջացման վարկած չէ․

1․ Միգամածային

2․ Խորքային գրավիտացիոն

3․ Պատահարային

4․ Հրաբխային

5. Բնութագրումով որոշել վարկածը.  

Ըստ այդ վարկածի` Արեգակնային համակարգի մոլորակներն առաջացել են Արեգակի մոտով անցնող վիթխարի երկնային մարմնի ազդեցությամբ գոյացած մակընթացային ալիքից, որի հետևանքով Արեգակից անջատվել է վիթխարի շիթ, որից էլ առաջացել են մոլորակները։ Ո՞րն է այդ վարկածը.

1) միգամածային                             3) խորքային գրավիտացիոն տարբերակման

2) երկնաքարային                           4) պատահարային (աղետային)

6. Արեգակնային համակարգի, Երկիր մոլորակի առաջացման վերաբերյալ միգամածային վարկածի հեղինակ(ներ)ն է(են).

1) Կանտը և Լապլասը              3) Օ. Շմիդտը

2) Ջ. Ջինսը               4) Վ. Բելոուսովը

7. Բնութագրումով որոշել վարկածը.

Ելակետ ընդունելով այդ վարկածը` գիտնականները եզրակացնում են, որ Երկրի վրա կուտակված հսկայածավալ ջուրն արտահոսել է ընդերքից, Երկրի տաքացումը սկսվել է կենտրոնից։ Ո՞րն է այդ վարկածը.

1) միգամածային

2) երկնաքարային

3) խորքային գրավիտացիոն տարբերակման

4) պատահարային (աղետային)

8. Որպես գունդ՝ Երկրի միջին շառավիղը հավասար է.

1) 6357 կմ               2) 6378 կմ

3) 6371 կմ                 4) 6387 կմ

9. Օվկիանոսներն ու ծովերը զբաղեցնում են Երկրի մակերեսի.

1) 51 %–ը                        2) 71 %–ը

3) 61 %–ը                4) 81 %–ը

11. Երկրի ցամաքի մակերեսը կազմում է.

1) 149 մլն քառ. Կմ                                           3) 510 մլն քառ. կմ

2) 361 մլն քառ. կմ                                            4) 759 մլն քառ. Կմ

12.Բնութագրումով որոշել վարկածը.

Ելակետ ընդունելով այդ վարկածը` գիտնականները եզրակացնում են, որ Երկրի վրա կուտակված հսկայածավալ ջուրն արտահոսել է ընդերքից, Երկրի տաքացումը սկսվել է կենտրոնից։ Ո՞րն է այդ վարկածը.

1) միգամածային

2) երկնաքարային

3) խորքային գրավիտացիոն տարբերակման

4) պատահարային (աղետային)

13. Ո՞ր պնդումն է ճիշտ. 

1) Երկիրը հասարակածային շրջաններում «փքվել» է, իսկ բևեռներում՝ սեղմվել նրա` Արեգակի շուրջը պտտվելու հետևանքով:

2) Երկիրը հասարակածային շրջաններում «փքվել» է, իսկ բևեռներում՝ սեղմվել իր առանցքի շուրջը պտտվելու հետևանքով:

3) Երկիրը հասարակածային շրջաններում «փքվել» է, իսկ բևեռներում՝ սեղմվել նրա շուրջը Լուսնի պտտվելու հետևանքով:

4) Երկիրը հասարակածային շրջաններում «փքվել» է, իսկ բևեռներում՝ սեղմվել Գալակտիկայի շուրջը Արեգակի պտտվելու հետևանքով: r

14. Այն ճանապարհը, որով Երկիրը պտտվում է Արեգակի շուրջը, կոչվում է.

1) ուղեծիր                        2) խավարածիր

3) Ծիր կաթին                       4) լուսածիր

15. Ի՞նչ ուղեծրով է Երկիրը պտտվում Արեգակի շուրջը.

1) շրջանաձև                  2) էլիպսաձև

3) կոնաձև                       4) քառանկյունաձև

16. Երկրի հասարակածային շառավղի երկարությունն է.

1) 6357 կմ                               2) 6378 կմ

3) 6371 կմ                               4) 6387 կմ

17․ Ի՞նչ ձև ունի երկիրը։

Էլիպսաձև

18․  Նկարագրե՜լ երկրի ներքին կառուցվածքը։

Ստորին միջուկ, վերին միջուկ, ստորին միջնապատյան, միջին միյնապատյան, վերին միջնապատյան, երկրակեղև։

19. Երկիրը ի՞նչ ուղղությամբ է պտույտ կատարում․

1․ Հարավ- արևմուտք

2․ Հյուսիս- արևելք

3․Արևմուտք- արևելք

4․ Հարավ- արևելք

20․ Ո՞րն է սխալ․

Երկրի օրական պտույտի աշխարհագրական հետևանք է․

1․ Գիշերվա ցերեկվա հերթափոխը

2․ Երկրի  սեղմվածությունը

3․ Երկրի գնդաձևությունը

4․ Երկրի օրական ռիթմը

21․  Ի՞նչ ազդեցություն ունի Կորիոլիսի ուժը։

Կորիոլիսի շեղող ուժը լավ է նկատվում ազատ ընկնող մարմինների շարժումը դիտելիս: Բարձր աշտարակից նետված մարմինն ընկնում է ոչ թե ուղղաձիգ, այլ շեղվում է աջ։Երկրի պտտման ժամանակ այն առաջացնում է մեծ
տրամագծով շրջան:

22․ Ինչպես է կատարվում ժամային գոտիների առանձնացումը։

Ժամային գոտիների առանձնացումը կատարվել է հետևյալ կերպ. զրոյական միջօրեականից դեպի արևելք և արևմուտք գծվել են 7°30՛ միջօրեականները: Ստացվել է մի գոտի, որն ընդգրկվում է 15°, և նրա կենտրոնով անցնում է զրոյական միջօրեականը: Այն կոչել են 0–ական կամ 24–րդ ժամային գոտի:

23․  Երկրի տարեկան պտույտի աշխարհագրան հետևանք է․

1․ Գիշերվա ցերեկվա հերթափոխը

2․ Երկրի  սեղմվածությունը

3․  Ժամերի տարբերությունը երկրի վրա

4․ Տարվա եղանակների փոփոխությունը

24․ Նկարագրեք Երկրի դիրքը Արեգակի նկատմամբ՝ հունիսի 22-ին և դեկտեմբերի 22-ին։

Արևակայություն

25․ Նկարագրեք Երկրի դրքը Արեգակի նկատմամբ՝ սեպտեմբերի 23-ին և մարտի 21-ին։

Գիշերահավասար

Տրված բառերից ընտրել ճիշտը և տեղադրել նախադասության մեջ․

Միայն սայլերին լծված ձիերի  խրխնջյուններ ընդհատում լռությունը։

Երեկոյան բառաչում էին մարգագետիններց եկող կովերն ու հորդերը։

Գևորգ  Մարզպետունին սուհանդակ ուղարկեց Սևան ՝ իրենց տարած հաղթանակի լուրը հայտնելու։

Հենց սկզբից նրա ուշադրությունը գրավեցին նորակառույց պատի խոր խոռոչները։

Մուշեղի ակնարկները  վերաբերում էին  իրենց գաղտնի բանակցություններին։

Գտնել հոմանիշները․

Գրավել, կթել, հայտնել, դաստիարակել, գգվել, կտրել, լավացնել, կրթել, տիրել, շբոթել, ամոքել, խանդաղատել, ծանուցել, դարմանել, նվաճել, վարժեցնել, տեղեկացնել, գորովել,

դաստիարակել — կրթել — վարժեցնել,

խանդաղատել — գգվել — գորովել,

ամոքել — դարմանել — լավացնել,

ծանուցել — տեղեկացնել — հայտնել,

նվաճել — գրավել — տիրել

Դուք արդեն գիտեք, որ Երկիրը, բացի իր առանցքի շուրջը պտտվելուց, միաժամանակ
պտտվում է նաև Արեգակի շուրջը: Պտույտը կատարվում է էլիպսաձև ուղեծրով: Ուղեծրի
երկարությունը 940 մլն կմ է, որը Երկիրն անցնում է 29,8 կմ/վրկ արագությամբ մեկ
աստղային տարում` 365 օր 6 ժամ 9 ր 9,6 վրկ–ում: Երկրի պտույտը Արեգակի շուրջ
համընկնում է օրական պտույտի ուղղության հետ: Պտույտի էլիպսաձև ուղեծրում
Երկիրը Արեգակից մեկ հեռանում է, մեկ` մոտենում: Երկիրը հեռակետում լինում է հուլիսի
5–ին, երբ Արեգակից հեռացած է 152 մլն կմ, իսկ մերձակետում` հունվարի 3–ին, երբ
Արեգակից հեռացած է 147 մլն կմ: Մերձակետով Երկիրն անցնում է արագ, հեռակետով`
դանդաղ: Երկրի տարեկան պտույտի աշխարհագրական գլխավոր հետևանքը տարվա
եղանակների հերթափոխն է:
Տարվա եղանակների առաջացման և հերթափոխի պատճառները շատ են: Թվարկենք
դրանցից կարևորները.
 Երկրի պտույտն Արեգակի շուրջ: Եթե այդ պտույտը չլիներ, ապա Երկրի
առանցքն Արեգակի նկատմամբ կունենար միշտ նույն դիրքը, և տարվա
եղանակները չէին հերթափոխվի:
 Երկրի առանցքի թեքությունը ուղեծրի հարթության նկատմամբ, որը
կազմում է 66,5°անկյուն: Դրա հետևանքով մեկ հյուսիսային կիսագունդն է
թեքվում դեպի Արեգակը, մեկ` հարավայինը, մեկ էլ` հասարակածը:
 Երկրի առանցքի թեքությունը ամբողջ պտույտի ընթացքում չի փոխվում,
մնում է հաստատուն: Առանցքի թեքությունը և դրա անփոփոխ մնալը նպաստում
են, որ Երկրի մակերևույթի վրա տարվա տարբեր եղանակներին Արեգակի
ճառագայթներն ընկնեն տարբեր անկյան տակ, և ցերեկվա ու գիշերվա
տևողությունները ամբողջ պտույտի ընթացքում և բոլոր լայնություններում լինեն
տարբեր՝ բացի հասարակածից, որտեղ միշտ գիշերն ու ցերեկն իրար հավասար են
և տևում են 12 ժամ:
 Երկրի գնդաձևությունը, որի շնորհիվ Արեգակի ճառագայթները նույն պահին
աշխարհագրական տարբեր լայնություններում ընկնում են տարբեր անկյան տակ`
առաջացնելով կլիմայական և լանդշաֆտային փոփոխություններ:
Հետաքրքիր է իմանալ, թե ինչպես կարտահայտվեն տարվա եղանակները, եթե Երկրի
ուղեծրի հարթությունը ուղղահայաց լիներ իր առանցքին, ինչպես սեպտեմբերի 23–ի և
մարտի 21–ի դիրքն է: Այդ դեպքում Արեգակի ճառագայթները միշտ ուղղահայաց
կընկնեին հասարակածի վրա, հավասարաչափ լույս և ջերմություն կստանային երկու
կիսագնդերը, լույսը մթից բաժանող գիծը կանցներ բևեռներով, և գիշերն ու ցերեկը
հավասար կլինեին: Բևեռային գիշերներ ու ցերեկներ չէին լինի, հասարակածից դեպի
բևեռներ ջերմաստիճանը կնվազեր հավասարաչափ, և չէր լինի տարվա եղանակների
հերթափոխ. յուրաքանչյուր գոտում կլիներ տարվա մեկ եղանակ: Օրինակ՝ ՀՀ–ում միշտ
կլիներ աշնանային կամ գարնանային զով եղանակ: Սակայն Երկրի առանցքն ուղեծրի
հարթության նկատմամբ թեքված է 66,5°անկյան տակ, և դրա հետևանքով մեկ
հյուսիսային կիսագունդն է թեքվում դեպի Արեգակը, մեկ` հարավայինը, երկու անգամ էլ`
հասարակածը, և առաջանում են տարվա 4 եղանակները:
Այսպիսով՝ ինչպես տարվա եղանակների հերթափոխը, այնպես էլ գիշերվա ու
ցերեկվա տևողության տարբերությունները պայմանավորված են Երկրի առանցքի
թեքությամբ: Անհրաժեշտ է չմոռանալ, որ Արեգակի մեծության և մեծ հեռավորության
պատճառով դեպի
Երկիր եկող ճառագայթներն իրար գրեթե զուգահեռ են: Այժմ տարվա եղանակների
առաջացումը և հերթափոխը ավելի լավ պատկերացնելու համար քննարկենք Երկրի
դիրքն Արեգակի նկատմամբ տարվա տարբեր ամիսներին: Հունիսի 22–ին Երկիրն իր
հյուսիսային կիսագնդով է թեքված դեպի Արեգակը, և ճառագայթներն ուղղահայաց
ընկնում են հս. լ. 23,5° զուգահեռականի` հյուսիսային արևադարձի վրա: Ամառային
արևակայության (արևադարձի) այդ օրը հասարակածից դեպի հյուսիս՝ մինչև հս. լ. 66,5ο
զուգահեռականը, ցերեկն ավելի երկար է, քան գիշերը: Հս. լ. 66,5°-ից մինչև Հս. բևեռն
ընկած տարածքում բևեռային ցերեկն է, որը բևեռում տևում է վեց ամիս: Հս. լ. 66,5°
զուգահեռականի վրա այդ օրն ամբողջովին ցերեկ է (24 ժամ): Հս. լ. 66,5ο
զուգահեռականը բևեռային ցերեկների և գիշերների սահմանն է: Դրանից դեպի հարավ
գիշերն ու ցերեկը միշտ իրար հերթափոխում են: Այդ զուգահեռականը կոչվում է
հյուսիսային բևեռային շրջագիծ: Այդ նույն օրը հասարակածից հարավ՝ մինչև հվ. լ.
66,5° զուգահեռականը, ցերեկն ավելի կարճ է, քան գիշերը: Հվ. լ. 66,5°–ից հարավ ընկած
տարածքը բոլորովին լուսավորված չէ. այդտեղ բևեռային գիշեր է: Հունիսի 22–ը
համարվում է հյուսիսային կիսագնդի աստղաբաշխական ամառվա և հարավային
կիսագնդի աստղաբաշխական ձմեռվա սկիզբը: Այսպիսով՝ հյուսիսային կիսագնդում
ամառ է, հարավայինում` ձմեռ: Հյուսիսային կիսագնդում ցերեկը երկար է, գիշերը` կարճ,
հարավայինում` հակառակը: Հյուսիսային բևեռի շուրջը բևեռային ցերեկ է, հարավայինի
շուրջը` բևեռային գիշեր: Այդ օրը՝ հունիսի 22–ին, լույսը մթից բաժանող գիծն անցնում է
բևեռային շրջագծերով:
Դեկտեմբերի 22–ին Երկիրը հարավային կիսագնդով է թեքված դեպի Արեգակը, և
ճառագայթներն ուղղահայաց ընկնում են հվ. լ. 23,5° զուգահեռականի` հվ. արևադարձի
վրա: Հասարակածից մինչև հվ. լ. 66,5° զուգահեռականը ցերեկն ավելի երկար է, քան
գիշերը: Այդ զուգահեռականի վրա 1 ամբողջ օր (24 ժամ) բևեռային ցերեկ է: Հս. բևեռային
շրջագծից դեպի Հվ. բևեռ շարժվելիս բևեռային ցերեկներն աստիճանաբար երկարում են և
բևեռում հասնում վեց ամսվա: Այսպիսով՝ հարավային կիսագնդում ամառ է,
հյուսիսայինում` ձմեռ: Հարավային կիսագնդում ցերեկը երկար է, գիշերը` կարճ,
հյուսիսայինում` հակառակը: Հվ. բևեռի շուրջը բևեռային ցերեկ է, հյուսիսայինի շուրջը`
բևեռային գիշեր: Այդ օրը՝ դեկտեմբերի 22–ին, լույսը մթից բաժանող գիծն անցնում է
նորից բևեռային շրջագծերով: Դեկտեմբերի 22–ը համարվում է հարավային կիսագնդի
աստղաբաշխական ամառվա և հյուսիսային կիսագնդի աստղաբաշխական ձմեռվա
սկիզբը:
Սեպտեմբերի 23–ին և մարտի 21–ին Երկիրը հասարակածի կողմով է թեքված
դեպի Արեգակը, և կեսօրին ճառագայթներն ուղղահայաց ընկնում են հասարակածի վրա:
Լույսը մթից բաժանող գիծն անցնում է բևեռներով, և բոլոր զուգահեռականները
հավասար լույս ու ջերմություն են ստանում: Գիշերը և ցերեկը հավասարվում են,
բևեռային գիշերներն ու ցերեկները` վերանում: Այդ պատճառով հս. կիսագնդում
սեպտեմբերի 23–ը կոչվում է աշնանային, իսկ մարտի 21–ը` գարնանային
օրահավասարի (գիշերահավասարի) օր: Բացի տարվա եղանակների հերթափոխից՝
Երկրի տարեկան պտույտի հետևանքով առաջանում են նաև բազմաթիվ
աշխարհագրական, օդերևութաբանական, ջրաբանական, կենսաբանական հետևանքներ`
բնության սեզոնային կամ տարեկան պարբերական (ռիթմիկ) երևույթներ: Դրանք
արտահայտվում են օդի ջերմաստիճանի, մթնոլորտային ճնշման, գոլորշացման, օդի
բացարձակ և հարաբերական խոնավության, բույսերի աճման, զարգացման և
մահացման, ջրամբարների մակարդակների փոփոխության, մարդու կյանքի սեզոնային և
տարեկան գործունեության ժամանակ:
Տարեկան պտույտի և առանցքի թեքության արդյունքում Երկրի վրա ձևավորվել է
ջերմային (լուսավորության) 5 գոտի: Դրանք միմյանցից բաժանվում են արևադարձներով
ու բևեռային շրջագծերով և տարբերվում հորիզոնի նկատմամբ Արեգակի դիրքով,
ցերեկվա տևողությամբ, տարբեր եղանակների արտահայտվածությամբ, ջերմային
պայմաններով (տե՛ս նկ. 28): Տարեկան պտույտի հիման վրա ձևավորվել է օրացույցը, որը
ժամանակի հաշվարկման համակարգ է մեծ ժամանակաշրջանի համար:
Այսպիսով՝ Երկրի ամբողջ պտույտի ընթացքում առաջանում են տարվա երկու
հիմնական եղանակ` ամառ և ձմեռ, որոնց միջև անցողիկ են աշունը և գարունը:
Աշունն անցողիկ է ամռան և ձմռան, իսկ գարունը` ձմռան և ամռան միջև: Սակայն
տարվա եղանակները Երկրի տարբեր մասերում տարբեր կերպ են արտահայտվում:
Հասարակածի երկու կողմերում՝ մինչև արևադարձներն ընկած տարածքում, դիտվում է
հիմնականում տարվա մեկ եղանակ` ամառ: Այստեղ տարեկան ջերմաստիճանների
տատանումները փոքր են, իսկ օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը +20°–ից չի իջնում:
Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը միշտ մեծ է` սկսած 66,5°–ից (հունիս և
դեկտեմբեր) մինչև 90ο (սեպտեմբեր և մարտ): Դա տաք ջերմային գոտու տարածքն է՝
մերձարևադարձային գոտին: Երկրի բևեռային շրջագծերից դեպի բևեռներ ընկած
շրջանում համարյա նույնպես դիտվում է տարվա մեկ եղանակ` ձմեռ: Այստեղ
տիրապետող են բևեռային գիշերները և ցերեկները: Արեգակի ճառագայթների ամենամեծ
անկյունը Հս. բևեռում դիտվում է հունիսի 22–ին` 23,5°: Մարտի 21–ից մինչև սեպտեմբերի
23–ը Հյուսիսային բևեռում անընդհատ բևեռային ցերեկ է (6 ամիս), իսկ սեպտեմբերի 23–
ից մինչև մարտի 21–ը` բևեռային գիշեր: Հարավային բևեռի շուրջը այդ ընթացքում
հակառակ վիճակն է: Դա ցուրտ ջերմային գոտու տարածքն է: Տարվա չորս եղանակները
Երկրի վրա լավ են արտահայտվում բարեխառն ջերմային գոտում` բևեռային շրջագծերից
մինչև արևադարձներ ընկած տարածքում: Օրինակ՝ մեր երկրում ամառը չոր է ու շոգ,
աշունը` տաք ու երկարատև, ձմեռը` ցուրտ ու սակավաձյուն, իսկ գարունը` զով ու
խոնավ: Հունիսի 22–ին Երևանում (հս. լ. 40°) Արեգակի ճառագայթների անկման
անկյունը կազմում է 73,5°[90°– (40°– 23,5°)], իսկ դեկտեմբերի 22–ին` 26,5°[90°– (40°+
23,5°)] անկյուն: Դրա պատճառով էլ Երևանում ամառը շոգ է, ձմեռը` ցուրտ:

Մանկությունը այն ժամանակաշրջանն է, որը հիշելիս բոլորիս դեմքին ժպիտ է հայտնվում։ Մանկություն, երբ մեզ շատ քիչ բան էր պետք երջանիկ լինելու համար։ Երբ մենք ամենայն անկեղծությամբ բոլորին հավատում էինք։ Մենք բոլորս էլ սխալվում ենք, բայց մանկության սխալները ներելի են և մենք մեր կատարած սխալների շնորհիվ սովորում էինք ճիշտը։ Կյանքը մեզ սխալներ է տալիս, որպեսզի աշխատենք դրանց շուրջ և փորձենք ինչ֊որ բան փոխել։ Փոքր ժամանակ, երբ սխալվում էի, մայրիկս բարկանալու փոխարենք փորձում էր բացատրել։ Հիշում եմ իմ մանկության սխալները ու ակամայից ժպտում։ Ես հիմա հասկանում եմ, որ մանկությունը հեռացավ առանց իր հասցենք թողնելու։ Բայց միևնյուն ժամանակ այն կմնա մեր սրտի ու հոգու մեջ։ Բոլորս էլ մեր հոգում քիչ, թե շատ միշտ փոքր կմնանք։